Karşılıksız Çek Suçu Nedir? Cezası ve Şikâyet Süresi

Karşılıksız çek, bankaya süresi içerisinde ibraz edildiği hâlde hesapta yeterli para bulunmaması nedeniyle tamamen veya kısmen ödenemeyen çektir. Ancak çekin bankadan tahsil edilememesi tek başına ceza verilmesi için yeterli değildir.

5941 sayılı Çek Kanunu’nda yaptırıma bağlanan fiil, kanuni ibraz süresi içerisinde bankaya sunulan çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesidir. Bu nedenle çekin süresinde ibraz edilmesi, bankanın usulüne uygun işlem yapması, şikâyetin yetkili kişi tarafından süresinde gerçekleştirilmesi ve ceza sorumluluğunun doğru kişiye yöneltilmesi gerekir.

Karşılıksız çek nedeniyle ilk aşamada doğrudan hapis cezası verilmez. Temel yaptırım adli para cezası ve çek düzenleme yasağıdır. Bununla birlikte hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde ceza doğrudan hapis cezasına çevrilebilir.

Karşılıksız Çek Suçu Nasıl Oluşur?

Uygulamada “karşılıksız çek düzenleme suçu” olarak adlandırılsa da kanundaki teknik ifade, çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme fiilidir.

Suçun oluşabilmesi için genel olarak şu şartların birlikte bulunması gerekir:

1. Kanunen geçerli bir çek bulunmalıdır.

2. Çek, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulmalıdır.

3. Hesapta çek bedelini karşılayacak yeterli para bulunmamalıdır.

4. Banka tarafından çek hakkında usulüne uygun “karşılıksızdır” işlemi yapılmalıdır.

5. Yetkili hamil tarafından süresi içinde şikâyette bulunulmalıdır.

6. Şikâyet, çek hesabında karşılık bulundurma yükümlülüğü bulunan doğru kişiye yöneltilmelidir.

Çekin yalnızca ödenmemesi veya banka tarafından sözlü olarak “hesapta para yok” denilmesi ceza soruşturması bakımından yeterli değildir. Banka tarafından gerekli bilgilerin çek üzerine yazılması ve karşılıksız kalan miktarın açıkça gösterilmesi gerekir.

Hamilin bankanın gerçekleştireceği işlemi imzalamaktan kaçınması durumunda ise kural olarak “karşılıksızdır” işlemi tamamlanamaz. Bu nedenle bankadaki ibraz işleminin usulüne uygun yürütülmesi büyük önem taşır.

Çekin İbraz Süresi Ne Kadardır?

Çekin bankaya sunulması gereken süreler 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre:

• Düzenlendiği yerde ödenecek çeklerde ibraz süresi 10 gündür.

• Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çeklerde ibraz süresi 1 aydır.

• Düzenlenme ve ödeme yeri farklı ülkelerde fakat aynı kıtadaysa süre 1 aydır.

• Düzenlenme ve ödeme yeri farklı kıtalardaysa süre 3 aydır.

Bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz’e kıyısı bulunan bir ülkede ödenecek çekler ile bunun tersi durumundaki çekler aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenecek çek sayılır.

İbraz süresi çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü işlemeye başlar. Süresinde ibraz edilmeyen çek bakımından karşılıksız çek suçuna ilişkin şikâyet hakkının kullanılması mümkün olmayabilir. Ayrıca hamilin cirantalara ve diğer çek borçlularına karşı başvuru hakları da zarar görebilir.

İleri Tarihli Çek Erken İbraz Edilebilir mi?

5941 sayılı Çek Kanunu’nun geçici düzenlemesi uyarınca, 31 Aralık 2028 tarihine kadar, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödenmek amacıyla bankaya ibraz edilmesi geçersizdir.

Dolayısıyla ileri tarihli bir çek, üzerinde yazılı tarihten önce bankaya sunularak geçerli bir “karşılıksızdır” işlemi yaptırılamaz. Hamilin çek üzerinde yazılı düzenleme tarihini ve bu tarihe göre hesaplanan ibraz süresini dikkate alması gerekir.

Söz konusu sürenin 31 Aralık 2028 tarihine kadar uzatılması 7566 sayılı Kanun ile gerçekleştirilmiştir.

Karşılıksız Çek Suçunun Cezası Nedir?

5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesine göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulan çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmedilebilir.

Hükmedilecek adli para cezası, çekin karşılıksız kalan miktarından daha az olamaz. Kısmi ödeme yapılmışsa karşılıksız kalan bölüm dikkate alınır.

Mahkeme ayrıca:

• Çek düzenleme yasağı,

• Çek hesabı açma yasağı

kararı verir. Yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak geçici çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanabilir.

Güncel düzenlemelere 5941 sayılı Çek Kanunu’nun konsolide metninden ulaşılabilir.

Karşılıksız Çek Nedeniyle Doğrudan Hapis Cezası Verilir mi?

Karşılıksız çek nedeniyle kurulan ilk hüküm doğrudan hapis cezası değildir. Mahkeme öncelikle adli para cezasına karar verir.

Ancak hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde bu ceza doğrudan hapis cezasına çevrilir. Ayrıca bu hapis cezasının kamuya yararlı bir işte çalışma yoluyla infaz edilmesi seçeneği uygulanmaz.

Bu nedenle “karşılıksız çeke hapis cezası yoktur” şeklindeki ifade eksik ve yanıltıcıdır. Başlangıçtaki yaptırım adli para cezası olmakla birlikte, cezanın ödenmemesi fiilen hapis sonucu doğurabilir.

Karşılıksız çek yaptırımlarını yeniden düzenleyen hükümler 6728 sayılı Kanun ile getirilmiştir.

Karşılıksız Çekten Kim Sorumludur?

Ceza sorumluluğunun belirlenmesinde yalnızca çeki imzalayan kişinin kim olduğuna bakılması her zaman yeterli değildir. Çek hesabının gerçek kişiye mi yoksa şirkete mi ait olduğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Gerçek Kişiye Ait Çek Hesabı

Gerçek kişi, çek hesabından çek düzenlemek üzere başka bir kişiyi temsilci veya vekil olarak tayin edemez. Buna rağmen çek temsilci veya vekil tarafından düzenlenmişse hukuki ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine ait olur.

Bu nedenle gerçek kişiye ait hesapta vekâleten imza atan kişi ile hesap sahibinin sorumluluğu, şirket çeklerinden farklı değerlendirilir.

Şirkete Ait Çek Hesabı

Çek hesabının bir şirkete ait olması hâlinde, hesapta çek bedelini bulundurma yükümlülüğü öncelikle şirketin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine aittir.

Şirket içinde mali işlerden sorumlu belirli bir kişi görevlendirilmemişse sorumluluk, yönetim organını oluşturan gerçek kişilere yöneltilebilir.

Bununla birlikte her yönetici veya şirket ortağı otomatik olarak cezalandırılamaz. Şu hususların ayrı ayrı incelenmesi gerekir:

• Çekin düzenlendiği tarih,

• Çekin bankaya ibraz edildiği tarih,

• İlgili kişinin görev ve yetki dönemi,

• Ticaret sicili kayıtları,

• Şirketin imza sirküleri,

• Mali işlerden sorumlu yöneticiye ilişkin görevlendirme kararları,

• Çek hesabının sahibi ve çeki fiilen imzalayan kişi.

Özellikle yönetici değişikliği, istifa, görevden alma veya yetki devri bulunan şirketlerde sorumlu kişinin belirlenmesi dosyanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.

Karşılıksız Çek Şikâyet Süresi Ne Kadardır?

Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır. İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesi uyarınca şikâyet hakkı:

• Fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay,

• Her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl

içinde kullanılmalıdır.

Uygulamada öğrenme tarihi çoğunlukla çekin bankaya ibraz edilerek “karşılıksızdır” işlemi yapıldığı tarihtir. Bununla birlikte somut olayın özelliklerine göre süre başlangıcı ayrıca değerlendirilmelidir.

Üç aylık süre hak düşürücü niteliktedir. Süre geçtikten sonra yapılan şikâyet nedeniyle ceza verilemez. Bu nedenle çekin karşılıksız çıktığı tarihten sonra gecikmeden hukuki işlem başlatılması önemlidir.

Karşılıksız Çek Şikâyeti Nereye Yapılır?

Karşılıksız çek şikâyetleri görevli icra ceza mahkemesine yapılır.

Yetkili mahkeme şu yerlerden biri olabilir:

• Çekin tahsil amacıyla bankaya ibraz edildiği yer,

• Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer,

• Çek hesabı sahibinin yerleşim yeri,

• Şikâyetçinin yerleşim yeri.

Şikâyet dilekçesine mümkün olduğunca şu belgelerin eklenmesi gerekir:

• Karşılıksız işlemi yapılmış çekin aslı veya banka tarafından onaylı örneği,

• Bankanın ibraz ve karşılıksız işlemine ilişkin kayıtları,

• Varsa ciro zincirini gösteren çek sureti,

• Kısmi ödeme yapılmışsa ödeme belgeleri,

• Şikâyetçinin yetkisini gösteren belgeler,

• Şirket çeklerinde ticaret sicili ve temsil belgeleri.

Çek aslının icra takibinde bulunması durumunda, bankaca onaylanmış örnek veya icra dosyasındaki belgeler kullanılarak şikâyet yoluna gidilmesi mümkündür.

Karşılıksız Çek Şikâyeti Paranın Tahsilini Sağlar mı?

Ceza şikâyetinde bulunulması çek bedelinin kendiliğinden tahsil edilmesini sağlamaz. Ceza yargılamasının amacı suç ve yaptırım hakkında karar verilmesidir.

Çek bedelinin tahsili için ayrıca:

• Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi,

• Çeki düzenleyene karşı alacak takibi,

• Şartları varsa cirantalara ve aval verenlere başvuru,

• İhtiyati haciz talebi,

• Alacağın dayandığı temel ilişkiye ilişkin dava

gündeme gelebilir.

Ceza şikâyeti ile icra takibi aynı anda yürütülebilir. Ancak başvuru süreleri, yetkili kişiler ve ileri sürülebilecek itirazlar her süreçte farklıdır.

Çek Bedeli Ödenirse Ceza Davası Düşer mi?

Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde etkin pişmanlık hükümleri uygulanır.

Ödemenin zamanına göre sonuç değişir:

• Ödeme yargılama devam ederken yapılırsa davanın düşmesine karar verilir.

• Ödeme mahkûmiyet hükmü kesinleştikten sonra yapılırsa hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır.

Yalnızca ana para tutarının ödenmesi her durumda yeterli olmayabilir. Kanun, karşılıksız kalan çek bedeliyle birlikte kanuni ibraz tarihinden itibaren işlemiş ticari temerrüt faizinin de ödenmesini aramaktadır.

Ödemenin banka havalesi, icra dosyası ödemesi veya yazılı tahsil belgesi gibi ispatlanabilir bir yöntemle gerçekleştirilmesi önemlidir.

Şikâyetten Vazgeçilirse Ne Olur?

Çek hamilinin şikâyetinden vazgeçmesi hâlinde de ödeme yapılmasına benzer sonuçlar doğar.

Şikâyetten vazgeçilmesi:

• Yargılama devam ederken davanın düşmesine,

• Mahkûmiyet kesinleştikten sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına

neden olabilir.

Vazgeçme beyanının yetkili şikâyetçi tarafından, açık ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde yapılması gerekir. Şikâyetten vazgeçme ile çekten kaynaklanan alacaktan vazgeçme aynı şey değildir. Alacak hakkından ayrıca vazgeçilmediği sürece icra takibi veya diğer tahsil yolları devam edebilir.

Çek Düzenleme Yasağı Nasıl Kaldırılır?

Çek bedelinin ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi sonucunda mahkûmiyet bütün sonuçlarıyla kaldırıldığında, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı da kaldırılır.

Bunun dışında kişi, cezanın tamamen infaz edilmesinden itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın verildiği tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasını mahkemeden talep edebilir.

Yasağın kaldırılmasına ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra ilgili kayıtların güncellenmesi için karar MERSİS’e ve Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezine bildirilir.

Karşılıksız Çek Davasında Hangi Savunmalar Yapılabilir?

Her karşılıksız çek dosyası mahkûmiyetle sonuçlanmaz. Somut olayda aşağıdaki hususlar savunma konusu olabilir:

• Çekin kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulmaması,

• “Karşılıksızdır” işleminin usulüne uygun yapılmaması,

• Şikâyetin üç aylık süre geçtikten sonra yapılması,

• Şikâyetçinin yetkili hamil olmaması,

• Ciro zincirinde kopukluk veya yetki eksikliği bulunması,

• Sanığın ilgili dönemde hesapta karşılık bulundurmaktan sorumlu kişi olmaması,

• Şirket içinde mali işlerden sorumlu başka bir yöneticinin görevlendirilmiş olması,

• Çekteki imzanın sahte olması,

• Belgenin kanunen geçerli bir çek niteliği taşımaması,

• Karşılıksız kalan tutarın ve ticari temerrüt faizinin tamamen ödenmiş olması,

• Şikâyetten vazgeçilmesi.

Şirketin ekonomik sıkıntı yaşaması veya hesapta para bulunmaması tek başına otomatik bir cezasızlık nedeni değildir. Bununla birlikte ceza sorumluluğu şahsidir. Kişinin görevi, yetkisi, kusuru ve olayla bağlantısı somut deliller üzerinden değerlendirilmelidir.

Karşılıksız Çekte Uzlaştırma veya HAGB Uygulanır mı?

Karşılıksız çek suçunda:

• Önödeme,

• Uzlaştırma,

• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması

hükümleri uygulanmaz.

Bunun yerine Çek Kanunu’nda özel olarak düzenlenen ödeme ve şikâyetten vazgeçme hükümleri uygulanır. Bu nedenle dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesi beklenmemelidir.

Teminat Çeki Karşılıksız Çek Suçuna Konu Olur mu?

Bir çekin üzerine veya sözleşmeye “teminat çeki” yazılmış olması, belgenin her durumda çek niteliğini ortadan kaldırmaz. Belgenin kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi emrini içerip içermediği, zorunlu unsurları taşıyıp taşımadığı ve hangi hukuki ilişki kapsamında verildiği birlikte değerlendirilir.

Somut olayda belgenin geçerli bir çek olmadığı veya belirli koşullara bağlı olarak verildiği ileri sürülebilir. Ancak yalnızca “teminat amacıyla verilmiştir” savunmasına dayanılarak kesin bir sonuç elde edileceği söylenemez.

Karşılıksız Çek Aynı Zamanda Dolandırıcılık Suçu Oluşturur mu?

Karşılıksız çek suçu ile dolandırıcılık suçu birbirinden farklıdır. Bir çekin karşılıksız çıkması tek başına dolandırıcılık suçunun oluştuğunu göstermez.

Dolandırıcılıktan söz edilebilmesi için çekin hileli davranışlarla mağduru aldatmak ve haksız menfaat sağlamak amacıyla kullanıldığının ayrıca ispatlanması gerekir. Sahte çek düzenlenmesi, başkasına ait çekin kullanılması veya başlangıçtan itibaren planlı bir hile bulunması durumunda dolandırıcılık ve belgede sahtecilik gibi başka suçlar da gündeme gelebilir.

Sık Sorulan Sorular

Karşılıksız çek şikâyet süresi kaç aydır?

Şikâyet, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Uygulamada öğrenme tarihi çoğunlukla bankanın “karşılıksızdır” işlemini yaptığı tarihtir.

Karşılıksız çek için savcılığa mı başvurulur?

Bu suça ilişkin şikâyet, görevli ve yetkili icra ceza mahkemesine sunulur. Genel ceza soruşturmalarından farklı olarak süreç doğrudan şikâyet dilekçesiyle icra ceza mahkemesinde yürütülür.

Her karşılıksız çek için ayrı ceza mı verilir?

Evet. Kanunda her bir çek için ayrı ayrı bin beş yüz güne kadar adli para cezası öngörülmüştür. Aynı kişiye ait birden fazla çek bulunması hâlinde her çek ayrı değerlendirilir.

Çek bedelinin bir kısmı ödenirse dava düşer mi?

Hayır. Davanın düşmesi veya kesinleşmiş hükmün kaldırılması için karşılıksız kalan çek bedelinin tamamının, kanuni ibraz tarihinden itibaren işlemiş ticari temerrüt faiziyle birlikte ödenmesi gerekir.

Adli para cezası ödenmezse ne olur?

Hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde ceza doğrudan hapis cezasına çevrilir. Kamuya yararlı bir işte çalışma seçeneği uygulanmaz.

Şirket ortağı karşılıksız çekten sorumlu olur mu?

Yalnızca şirket ortağı olmak ceza sorumluluğu için yeterli değildir. Kişinin yönetim organındaki görevi, mali işlerden sorumlu olup olmadığı, temsil yetkisi ve ilgili tarihlerdeki hukuki konumu incelenmelidir.

Çeki imzalayan şirket çalışanı mı cezalandırılır?

Her durumda değil. Şirket çeklerinde hesapta karşılık bulundurma yükümlülüğünün kime ait olduğu belirlenir. Çeki fiilen imzalayan çalışan ile mali işlerden sorumlu yönetici aynı kişi olmayabilir.

Karşılıksız çek şikâyeti borcu tahsil eder mi?

Hayır. Ceza şikâyeti doğrudan tahsil işlemi değildir. Çek bedelinin alınması için ayrıca icra takibi veya şartlarına göre alacak davası başlatılmalıdır.

Çek hesabı kapatılırsa sorumluluk ortadan kalkar mı?

Hayır. Çek hesabının kapatılması, daha önce düzenlenmiş çeklere ilişkin sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Çekin düzenlenme ve ibraz tarihleri ile hesap sahibinin yükümlülükleri birlikte değerlendirilir.

Ödeme yapıldıktan sonra çek yasağı devam eder mi?

Karşılıksız kalan tutar ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödendiğinde ve mahkeme gerekli kararı verdiğinde çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kaldırılabilir. Ödeme belgesinin ilgili mahkemeye sunulması gerekir.

Sonuç

Karşılıksız çek suçunda yalnızca çekin ödenmemiş olması değil; çekin geçerliliği, ibraz tarihi, bankanın işlemi, şikâyet süresi, hamilin yetkisi ve cezai sorumluluğun kime ait olduğu birlikte değerlendirilir.

Çek hamili bakımından üç aylık şikâyet süresinin kaçırılmaması ve tahsil amacıyla ayrıca icra takibi başlatılması önemlidir. Hakkında şikâyet bulunan kişi açısından ise çek hesabının kime ait olduğu, şirket içindeki görev dağılımı, ibraz işleminin usulü ve ödeme imkânları incelenmelidir.

Özellikle şirket çeklerinde sorumlu kişinin yanlış belirlenmesi, şikâyet süresinin geçirilmesi veya ödemenin yalnızca ana para üzerinden yapılması önemli hak kayıplarına neden olabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her çek ve şirket yapısı farklı hukuki sonuçlar doğurabileceğinden somut uyuşmazlıklarda profesyonel hukuki görüş alınması önerilir.

Gültutan & Partners / Av. Hasan Gültutan